Moja stopa ma cukrzycę

Chorych na cukrzycę dotyka wiele poważnych powikłań, jak choroby układu sercowo-naczyniowego, ślepota czy niewydolność nerek. Największe znaczenie ma jednak choroba stóp. Szacuje się, że od 40 do 70 procent amputacji kończyn związanych jest z cukrzycą. Dlatego tak ważna jest profilaktyka i obserwacja kończyn dolnych osób chorych na cukrzycę.

Niezwykle ważną kwestią są zaburzenia dopływu krwi tętniczej do kończyn dolnych. Upośledzenie tego dopływu, które nastąpić może wskutek zwężenia lub zatkania tętnic, związane jest z uszkodzeniem nerwów kończyn dolnych. Skutkuje to najczęściej deformacją stóp, gorszym ich ukrwieniem, zmniejszeniem odczuwania bólu oraz długotrwałym gojeniem się ran, prowadzącym do owrzodzeń stóp. Wielu chorych skarży się na zanik czucia czy niezauważalne mikro urazy oraz zniszczenia naskórka stopy. Niepożądanym efektom można jednak zapobiec poprzez regularną pielęgnację stóp.

Według zaleceń lekarskich, chorzy na cukrzycę powinni:

– regularnie oglądać stopy, szczególnie między palcami

– regularnie je myć w temperaturze nieprzekraczającej 37◦C, a następnie dokładnie je wysuszyć – należy zwracać uwagę na przestrzeń między palcami

– unikać chodzenia boso (zwłaszcza po plaży czy trawie)

– unikać noszenia butów bez skarpet, a skarpety nosić szwami na zewnątrz

– unikać ogrzewania stóp termoforem czy grzejnikiem, a także wystawiania stóp w pobliże kominka

– codziennie sprawdzać wnętrze butów

– obcinać paznokcie prosto – nie powinny one wystawać poza opuszki palców

– stosować kremy natłuszczające, zwłaszcza w przypadku skóry suchej

Przyczyny powstania stopy cukrzycowej

Zespołem stopy cukrzycowej nazywamy infekcję, owrzodzenie bądź destrukcję tkanek głębokich, które występują wraz z zaburzeniami neurologicznymi oraz chorobami naczyń obwodowych w obrębie kończyn dolnych. Zmiany patologiczne obejmują: nerwy, naczynia, mięśnie, skórę oraz kości. Bardzo ważne jest odróżnienie przyczyny powstania stopy cukrzycowej i zakwalifikowania jej do jednego z trzech rodzajów: niedokrwienia stopy, stopy neuropatycznej oraz stopy neuropatyczno-niedokrwiennej.

Przyczyn rozwoju tej choroby upatrywać należy w neuropatii cukrzycowej (uszkodzeniach nerwów) i miażdżycy tętnic (niedokrwieniach). Te dwa czynniki mają podstawowy wpływ na rozwój choroby, a postępujące zakażenie prowadzi do uszkodzenia tkanek miękkich, a także kości. Do rozwoju stopy cukrzycowej może przyczynić się brak odczuwania bólu, na skutek niedokrwienia stopy. Jest to o tyle niebezpieczne, że chory nie odczuje dyskomfortu z powodu niewygodnego, obcierającego obuwia, czy ciała obcego, np. kamyka w bucie. Znany jest przypadek pacjenta, który cały dzień chodził z zapalniczką w bucie, czym w konsekwencji przyczynił się do amputacji swojego dużego palca. Zapalniczka zupełnie mu nie przeszkadzała, gdyż zwyczajnie jej nie czuł!

Do objawów neuropatii z kolei zaliczyć możemy uczucie pieczenia, bóle, mrowienia, uczucie gorąca bądź chłodu, które wskazują na zaburzenia funkcji czucia włókien nerwowych. Taki brak czucia bądź zaburzone odczuwanie są czynnikami najbardziej sprzyjającymi rozwojowi owrzodzenia, prowadzącymi w konsekwencji do amputacji części bądź całej stopy. Dlatego u wszystkich osób chorych na cukrzycę typu 1. i 2. badania stóp powinny stać się profilaktyką przy każdej wizycie lekarskiej.

Żeby nieco utrudnić rozróżnianie poszczególnych czynników wystąpienia ryzyka stopy cukrzycowej, neuropatia (jeden z jej głównych winowajców) dzieli się na trzy zidentyfikowane rodzaje: motoryczną, czuciową i autonomiczną. Neuropatia czuciowa opisana powyżej, to owe mrowienia i uczucie gorąca. Neuropatia motoryczna polega natomiast na zaniku mięśni międzykostnych i glistowatych stopy, które są odpowiedzialne za utrzymywanie prawidłowego napięcia i kształtu stopy. W następstwie tego zaniku może dojść do poszerzenia czy opadania stopy, może powstać stopa końsko-szpotawa, ewentualnie zauważymy u siebie mało estetyczne palce młoteczkowate. Z kolei uszkodzenia autonomiczne powodują zaburzenia wydzielania potu, co prowadzi do wysychania skóry, oraz jej pękania, a w efekcie sprzyja zakażeniom bakteryjnym.

Wczesnymi objawami niedokrwienia kończyn dolnych są :

– cienka, sucha skóra

– zanik tkanek miękkich

– zanik owłosienia na skórze stopy

– skłonność do powstawania pęknięć, np. na skórze pięt

– zmniejszenie lub brak tętna na tętnicy grzbietowej oraz piszczelowej tylnej

– zasinienie palców lub całych stóp po opuszczeniu kończyn dolnych

– bladość stóp po uniesieniu kończyn powyżej poziomu ciała

Niedokrwiona stopa jest ogólnie zanikająca, zmniejszona, zasiniała. Choroba naczyniowa stóp u osób z cukrzycą występuje pięciokrotnie częściej i dotyczy zwłaszcza osób młodych. Postęp choroby jest 20-50 razy częstszy u osób chorych na cukrzycę.

Konieczna amputacja?

W ciągu roku na świecie wykonywanych jest ponad milion amputacji wynikających z wystąpienia zespołu stopy cukrzycowej. Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego w Polsce problem ten dotyczyć może ok. 400 tysięcy osób. Najczęściej do amputacji dochodzi na skutek owrzodzeń, niegojących się ran, neuropatii i zakażeń. Wskazaniami do amputacji kończyny jest utrata funkcji podporowych, długotrwałe niegojące się owrzodzenie, które w sposób znaczący wpływa na niesprawność nogi. Ponadto, do decyzji o amputacji przyczynia się także rozległa martwica oraz wyniszczający chorego ból stopy. Najczęściej mowa jest jednak o małych amputacjach – usuwa się poszczególne części stopy. Amputacje poniżej i powyżej kolana wykonuje się u osób z zagrożeniem życiem.

Po wykonaniu nawet najmniejszej amputacji, konieczna jest nieustanna obserwacja pacjenta, z tego względu, że ryzyko owrzodzenia po amputacji jest dużo większe, niż przed operacją.

Niestety nie tchną optymizmem najnowsze badania z USA mówiące o następstwach śmiertelności osób, u których wskutek cukrzycy dokonano amputacji stopy. W ciągu 12 miesięcy od amputacji osób takich umarło od 11 do 41 procent, a w ciągu 60 miesięcy umieralność wyniosła 68 procent.

Jak zwykle, lepiej zapobiegać niż – w tym wypadku – obcinać. Jak zatem uniknąć ostateczności, czyli amputacji stopy? Musimy przede wszystkim poddawać się częstym badaniom. Zarówno sami, w zaciszu domowym, jak i przy każdorazowej wizycie kontrolnej. Lekarz dodatkowo powinien określić, czy pacjent znajduje się w grupie ryzyka rozwoju owrzodzenia. Jeśli tak, jest on zobligowany do przekazania wszystkich możliwych informacji na temat zespołu stopy cukrzycowej, sposobu leczenia, badania itd. Pacjent ponadto musi mieć świadomość, jak ważne jest dobieranie odpowiedniego obuwia nieobcierającego stopy, miękkiego w środku, ze specjalnymi wkładkami, które należy często wymieniać. Powinny być one dostatecznie szerokie oraz długie (z tzw. zapasem). Chorzy unikać powinni sandałów. Do dyspozycji pacjenta, który cierpi na owrzodzenia stopy, są do wyboru specjalistyczne buty lecznicze, mające za zadanie odciążenie owrzodzeń. Są to zazwyczaj buty wykonane ze sztucznego tworzywa, o wysokiej, odpowiednio ukształtowanej podeszwie. Być może lekarz zaleci pacjentowi buty pneumatyczne (które powodują unieruchomienie stopy) tudzież obuwie typu Scotch-cast, czyli niepełny opatrunek gipsowy do wysokości kostki. Ważne są też skarpety, wybierajmy wełniane bądź bawełniane, a unikajmy tych z włókien sztucznych.

Właściwa edukacja jest najlepszym sposobem zapobieżenia owrzodzeniom stopy, a w konsekwencji jej amputacji. Wszyscy chorzy na cukrzycę powinni znać ryzyko wystąpienia u nich stopy cukrzycowej, dlatego tez obowiązek uświadamiania i informowania leży po stronie lekarzy diabetologów. Istotna rolę odgrywają dziś także grupy wsparcia, które istnieją w większości ośrodków cukrzycowych, wymiana porad i doświadczeń oraz wzajemne wsparcie są nie do przecenienia w każdej chorobie.

Pamiętaj o tym, że:

– zasady higieny stóp stosowane są wobec wszystkich cukrzyków
– zawsze badaj obuwie przed włożeniem
– stopy badaj i oglądaj codziennie, zwłaszcza ich podeszwę (używaj w tym celu lusterka)
– po zakupie nowego obuwia, przyzwyczajaj do niego stopy stopniowo
– jeśli korzystasz z usług pedikiurzystki, poinformuj ja o cukrzycy
– jeśli masz uszkodzoną skórę, stosuj suche opatrunki
– jeśli masz niegojącą się ranę przez co najmniej 4 dni, koniecznie skontaktuj się z lekarzem
– nie bierz kąpieli, tylko prysznic
– nie obcinaj paznokci zbyt krótko
– nie wyrywaj obumarłej wokół paznokci skóry
– nie ruszaj pęcherzy, które tworzą się na stopach (udaj się do lekarza)